વનસ્પતિ, ખાસ કરીને અમુક પ્રકારની વનસ્પતિનું જીવન તમારી લાગણીઓ અને વિચારો સંદર્ભે ખૂબ સંવેદનશીલ હોય છે. સામાન્ય રીતે કહેવાય છે કે વડ અને તેની પ્રજાતિનાં અન્ય વૃક્ષો ઘણાં સંવેદનશીલ હોય છે. આથી જ ભારતમાં ચિંતનાત્મક હેતુઓ માટે હંમેશા તેમને પસંદ કરવામાં આવે છે; તમે તે વૃક્ષની નીચે સાધના કરો, તો તે એવું વાતાવરણ ઊભું કરે છે કે તે ખુદ જ ધ્યાન માટેનો સભાખંડ બની જાય.
જરૂરી ઊર્જાનું સર્જન કરાય તો વનસ્પતિ તે પરત્વે અતિ સંવેદનશીલ હોય છે. ઘણાં વૃક્ષો હોય અને ખૂબ ધ્યાન–ચિંતન થતું હોય, તેવા વિસ્તારનો ચિંતનાત્મક ગુણ સાચવવો ખાસ્સો આસાન બને છે, કેમકે છોડવાઓ અને વૃક્ષો તે ગુણ સહેલાઇથી જાળવી રાખે છે. એવાં કેટલાંક વૃક્ષો છે, જે આજે પણ, ખૂબ શક્તિશાળી હોવાનું કહેવાય છે.
આવી ઘણી દંતકથાઓ છે. કહેવાય છે કે, ગૌતમ બુદ્ધ ચાલતા, ત્યારે ઋતુ વિના ફૂલો ખીલી ઊઠતાં. એ કદાચ કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ હોઇ શકે પરંતુ તે હકીકત પણ હોઇ શકે, કેમકે એમ થવું શક્ય છે.
કર્ણાટકમાં આવેલા બિલિગિરિરંગા ટેકરીઓમાં ‘દોડ્ડ સંપીગે’ નામનું વૃક્ષ છે. તે એક વિશાળ ચંપાનું વૃક્ષ છે, જે કહેવાય છે કે થોડા હજાર વર્ષો જૂનું છે. કહે છે કે, અગસ્ત્ય મુનિએ આ વૃક્ષ વાવ્યું હતું. આવી ઘણી કથાઓ તે વૃક્ષ સંબંધે છે. સામાન્ય રીતે આ વૃક્ષનું જીવન કદાચ થોડા શતકોનું હોય છે, છતાં આ વૃક્ષ ઘણું લાંબુ ટક્યું છે. તે જે રીતે ગંઠાયેલું, મોટું તેમજ વિરાટ બનેલું છે, તેવું ચંપાનું વૃક્ષ તમે કદાચ કદી નહીં જુઓ.
આપણી સંસ્કૃતિમાં હજારો વર્ષો માટે વૃક્ષોને જાળવવાની તેમજ તેમને જીવન અને પ્રજ્ઞાના મૂર્ત-સ્વરૂપ લેખવાની પરંપરા છે. આજે આમાંનાં કોઇ પાસાં સારી રીતે જળવાયાં નથી અને મોટાભાગનાં લુપ્ત થયાં છે. છતાં એ પ્રથા રહી છે, જેમાં લોકો ઘણી બાબતોની પ્રાપ્તિ માટે વૃક્ષ ભણી આદરપૂર્વક જોતાં.
ઉચ્ચ કક્ષાની સમજણ, સભાનતા તથા આપણે જેમાં વસીએ છીએ તે પર્યાવરણ સાથે પરોવણી મનુષ્યમાં ખીલે, તો આપણે જોઇશું કે ‘પર્યાવરણ’ અને ‘આપણે’ એ બે શબ્દો ન રહેતાં, માત્ર ‘આપણે’ રહેશે. અત્યંત સાદી ભાષામાં કહીએ તો, તમે શ્વાસ લેતી વખતે જેને ઉચ્છવાસમાં કાઢો છો તેને વૃક્ષ શ્વસે છે અને વૃક્ષ જેને ઉચ્છવાસમાં કાઢે છે તેને આપણે શ્વસીએ છીએ. તમારી છાતીમાં શ્વસન-તંત્રનો માત્ર અડધો ભાગ જ છે. બાકીનો અડધો ભાગ વૃક્ષ ઉપર લટકી રહ્યો છે. તમે તે અડધો ભાગ ન લો, તો આ અડધો ભાગ આપ મેળે ટકશે નહીં.
હાલમાં આપણે પારિસ્થિતિક (ecological) કાળજીઓને એક ઋણ પરિપૂર્ણ કરવાની દૃષ્ટિએ જોઇએ છીએ. તે ઋણ નથી, તે આપણું જીવન છે. આપણે ક્યાંક એમ માનીએ છીએ કે માત્ર આપણે જ જીવન છીએ, બાકી બધું જીવન નથી. આવું થાય છે, કેમકે જીવનનો અનુભવ ભૌતિક અનુભૂતિ સુધી જ સીમિત છે.
વ્યક્તિ દ્વારા શરીરને જીવન માનવામાં આવતું હોઇ, તે પોતાને જ જીવન માને છે અને બાકીનાને નહીં. તમે આધ્યાત્મિકપણે સભાન હો તો સ્વાભાવિકપણે જાણશો કે સઘળું જીવન છે તથા કોઇએ તમને પારિસ્થિતિક કાળજી લેવા જણાવવું નહીં પડે. આપણાં જીવન એકબીજાથી અલગ નથી; જીવન એક સમાવિષ્ટ, સમન્વિત જીવન છે. કૃમિઓ આજે કેટલાં તંદુરસ્ત છે એ બાબત નક્કી કરશે કે આવતીકાલે આપણે કેવાં તંદુરસ્ત હોઇશું. આધ્યાત્મિકતાનો મૂળભૂત અર્થ છે – એક સર્વગ્રાહી અનુભવ.
જ્યારે સર્વગ્રાહી અનુભવ હોય ત્યારે તમારી આસપાસના સઘળા માટે પરવા થવી એ અત્યંત સ્વભાવિક છે કેમકે જે કોઇપણ ‘સ્વ’માં ઝાંખશે, જે કોઇપણ ભીતર વળશે, તે કુદરતીપણે સમજશે કે તેનું પોતાનું અસ્તિત્વ અને બહારનું અસ્તિત્વ ભિન્ન નથી.
– Isha Foundation

LEAVE A REPLY